Het verhaal van de man die zijn ziel aan de duivel verkoopt in ruil voor geld en een goed leven, is zo oud als het christendom. Goethe baseerde zijn toneelstuk uit het begin van de negentiende eeuw op het verhaal Doctor Faustus van Christopher Marlowe, dat zo’n 220 jaar eerder was geschreven. En de man Faust heeft zelfs echt bestaan: hij was een wetenschapper die leefde aan het eind van de Middeleeuwen. Na zijn dood werden de verhalen rond zijn persoon steeds fantastischer.

In Goethes Faust zegt de duivel, Mefisto, tegen God dat hij iedereen van zijn geloof kan afbrengen. Zelfs een trouwe man als Heinrich Faust, een lieveling van God.

Faust is een dokter die probeert de zin van het leven te begrijpen. Al jaren studeert hij, maar hij is nog geen stap verder gekomen. Hij wordt er behoorlijk depressief van. Als Faust Mefisto ontmoet, gaan de twee een weddenschap aan: als Mefisto Faust zoveel inzicht in het leven kan geven dat hij er helemaal gelukkig van wordt, zal Faust voor altijd Mefisto’s dienaar zijn. Faust tekent de overeenkomst met zijn bloed.

Op hun tocht naar de zin van het leven wordt Faust verliefd op Gretchen. Met de hulp van Mefisto weet hij Gretchens hart voor zich te winnen, maar alles loopt verkeerd. Gretchens moeder sterft na een overdosis slaapmiddel. Opgehitst door Mefisto steekt Faust Gretchens broer dood, die de eer van zijn zuster kwam verdedigen. En tot overmaat van ramp wordt Gretchen ongehuwd zwanger. In haar wanhoop en schaamte doodt ze het pasgeboren kind. Ze wordt opgesloten en zal ter dood worden gebracht. Als Mefisto en Faust haar komen bevrijden, wil ze niet met hen mee: ze legt haar toekomst in de handen van God.

Mefisto grijpt alles aan om Faust tevreden te stellen. Faust belandt in de vreemdste situaties, die hem langs mythologische figuren tot in de onderwereld voeren. Terwijl Faust ouder wordt, krijgt hij een eigen land en wordt hij rijk en machtig door Mefisto’s hulp. Maar gelukkig wordt hij niet. Sterker nog, hij raakt verteerd door schuldgevoel om wat anderen te lijden hebben. Hij besluit het leven van zijn landgenoten te verbeteren.

Als straf voor het leven dat hij heeft geleid, wordt Faust met blindheid geslagen. Maar juist in zijn blindheid krijgt hij een schitterend visioen hoe hij het in de toekomst beter kan doen. Hij is een moment volslagen gelukkig.

Mefisto denkt dat hij de weddenschap heeft gewonnen: Faust heeft het inzicht gevonden waarnaar hij verlangde. Maar op het moment dat Mefisto hem mee wil nemen naar de hel, daalt een groep engelen af uit de hemel. Ze nemen Faust mee naar boven.

In Nederland brengt regisseur Theu Boermans Goethes Faust op het toneel. Het publiek is geschokt door deze voorstelling van de Trust. Zoveel naakt op het toneel; zoveel zinloosheid in het bestaan. Is het nodig om dat allemaal te laten zien? De kranten staan er bol van. Maar over één ding zijn ze het ook eens: die Mefisto, dat duivelse beest, half vrouw, half bok, was een wezen met een onweerstaanbare aantrekkingskracht. Ondanks haar rode bokkenpruik, bokkenpoten en gedraaide horens op haar hoofd, blijft ze een vrouw door haar gladde naakte bovenlijf met blote borsten. Totdat de goede kijker een penis tussen haar benen ziet hangen. Niemand kan zijn ogen ervan afhouden. Dus zo wonderlijk is het niet dat Faust gefascineerd raakte, zich liet overtuigen en zijn ziel verkocht.

copyright: Jesse Goossens / Lemniscaat, 2003

Deze tekst komt uit het rijk geïllustreerde Dit is Theater.
Lemniscaat, 2003
ISBN: 90 5637 565 2